Szukaj

Jak wspierać dziecko w przeżywaniu emocji? 5 kroków do samoregulacji

Katarzyna, 8 lipiec 2021
Jak wspierać dziecko w przeżywaniu emocji? 5 kroków do samoregulacji

A gdyby tak na dziecięce histerie, awantury, bunty, rozpacze, wycofanie, agresję, nadmierne pobudzenie, szaleństwo, nieśmiałość, trudności ze spaniem, z nauką i wszystko inne co jeszcze przychodzi rodzicom do głowy, w arsenale dziecięcego życia codziennego, spojrzeć z innej perspektywy? Bez przyklejania łatki „niegrzecznego”, „niesfornego” dziecka. Po prostu zrozumieć te zachowania w oparciu o teorie naukowe – o budowę i działania mózgu. Wykorzystać model samoregulacji. Brzmi ciekawie? W tym artykule postaram się przybliżyć Wam podstawy tej koncepcji.

Co to jest samoregulacja?

Samoregulacja w skrócie Self-Reg od angielskiego słowa self-regulation to koncepcja stworzona przez kanadyjskiego psychologa dr Stuarta Shenkera, która pomaga radzić sobie ze stresem oraz zarządzać napięciem i energią, zarówno własną jaki i dziecka.

Samo pojęcie używane jest w setkach różnych znaczeń, ale pierwotnie odnosi się do stanu psychofizjologicznego, do energii zużywanej podczas reakcji na stres i powrotu do równowagi po jego przeżyciu. Z kolei „stres” w pierwotnym znaczeniu odwołuje się do wszystkich bodźców, które wymagają zużywania energii, aby utrzymać swego rodzaju równowagę.

Samoregulacja a samokontrola.

Rozróżnienie tych dwóch pojęć to jedno z kluczowych założeń koncepcji Self-Reg. W ujęciu dr Shankera samokontrola jest utożsamiana ze zjawiskiem kontroli rozumianej jako świadoma próba hamowania impulsów, w odniesieniu do kory nowej – najmłodszej ewolucyjnie struktury mózgu. Samoregulacja natomiast odnosi się do autonomicznego układu nerwowego i jego sposobu reagowania na stres oraz regulacji poziomu pobudzenia. Badania pokazują, że im bardziej koncentrujemy się na samokontroli, im bardziej staramy się ją utrzymać, tym staje się ona trudniejsza i tym trudniej uzyskać pozytywne zmiany w zachowaniu. Dodatkowo im większe obciążenie stresem, tym mamy mniej zasobów, aby utrzymać samokontrolę. Gdy rozumiemy naturalny proces samoregulacji i podejmujemy pierwsze proste kroki w kierunku pracy zgodnie z tym procesem, potrzeba narzucania sobie samokontroli często po prostu znika. Nauka i praktyka kliniczna dały nam możliwość dokładnego zrozumienia biologii zachowania, kluczowej roli samoregulacji oraz stworzenia wspierającego ją zestawu narzędzi i nawyków Self-Reg. Według dr Shankera nigdy nie jest za późno ani za wcześnie na naukę tej metody. Tak naprawdę samoregulacja w naturalny sposób zaczyna się już w momencie urodzenia.

Mózgowe Wi-Fi

Koncepcja Self-Reg zwraca uwagę na połączenie pomiędzy rodzicem i dzieckiem poprzez współdzielony intuicyjny kanał komunikacji, zwany mózgowym Wi-Fi. Szerzej o tym pisaliśmy w artykule na naszym blogu - Czy reagowanie na potrzeby dziecka może go rozpieścić? Zachęcam do przeczytania. Uświadomienie sobie oddziaływania naszego nastroju na dziecko jest niezwykle istotne w pracy z wybuchami, radzeniem sobie z nadmiarem emocji. Z jednej strony rodzicielska frustracja może generować wysokie pobudzenia u dziecka, ale z drugiej nasz spokój i opanowanie również mogą być zaraźliwe dla dziecka i wspierać go w obniżaniu poziomu pobudzenia. Podstawowa prawda o samoregulacji to fakt, że dziecko uczy się samoregulacji, kiedy doświadcza regulacji z zewnątrz. Regulowanie zachowania i samopoczucia dziecka, to jednak nie to samo co sprawowanie kontroli nad nim. Regulujemy stany pobudzenia dziecka, aż do czasu, kiedy dziecko nauczy się to robić samo. „To właśnie robisz, kiedy delikatnie kołyszesz niemowlę, aby je uspokoić, kiedy śpiewasz kołysankę do snu lub kiedy bawisz się z nim w czasie na aktywność” (Self-Reg, dr Stuart Shanker, str. 78)

5 obszarów samoregulacji

Według dr Stuarta Shankera istnieje nieskończenie wiele różnych stresorów, z których większość można zaklasyfikować do pięciu podstawowych obszarów. Wszystkie te obszary wzajemnie na siebie oddziałują i tworzą złożony, ale z drugiej strony spójny i zintegrowany system. Jednocześnie każdy z obszarów stanowi oddzielny układ zużywający energię niezależnie od innych, system, w którym rozgrywa się swoista gra pomiędzy energią i napięciem. Wiedza o każdym obszarze pomaga w identyfikowaniu określonych stresorów oraz ich źródeł, a następnie w poszukiwaniu konkretnych sposobów redukowania stresu i pomocy dziecku w nauce samodzielnego radzenia sobie z nim. Pięć obszarów stresu i samoregulacji według dr Stuarta Shankera to:

Obszar biologiczny.

Obszar ten obejmuje układ nerwowy i procesy fizjologiczne, które zużywają energię oraz odbudowują jej zasoby. Do stresorów biologicznych należy niewłaściwa dieta, niedobór ruchu, niewystarczająca ilość snu, ból, hałas, zbyt wysoka lub zbyt niska temperatura, bodźce wzrokowe, dotykowe, zapachowe, alergeny, trudności motoryczne lub sensomotoryczne, choroba, zmęczenie.

Rolą rodziców w tym obszarze jest przede wszystkim pomóc dzieciom nauczyć się rozpoznawać ich własny stan fizyczny: jak się czuje ich ciało, kiedy są spokojne, uważne, a kiedy wchodzą w stan związany z niskim poziomem energii lub wysokim napięciem, oraz co mogą zrobić dla siebie, żeby poczuć się lepiej.

Obszar emocjonalny

Według dr Shankera to kluczowy obszar. Emocje są wielką rzeczą w naszym codziennym życiu. Stresory w tym obszarze to między innymi: silne emocje, nowe lub złożone emocje, uwikłanie emocjonalne. Silne negatywne emocje bardzo mocno wyczerpują zasoby energii - zarówno u dzieci, jak i u rodziców. Z kolei pozytywne emocje zazwyczaj dodają energii, chociaż czasem mogą też przytłaczać. Rodzic ma tutaj za zadanie pomóc dziecku określić, kiedy jego lub kogoś innego, emocje przybierają na sile, oraz nauczyć je, co zrobić, aby odzyskać spokój i panowanie nad sobą.

Obszar poznawczy

Obszar ten odnosi się do myślenia i uczenia się oraz obejmuje procesy umysłowe, takie jak pamięć, uwaga, przetwarzanie informacji, rozumowanie, samoświadomość i rozwiązywanie problemów. Sprawne myślenie wymaga odpowiedniej uwagi. Stresory poznawcze to między innymi: zbyt wiele informacji, informacje zbyt abstrakcyjne lub bazujące na nieznanych pojęciach, informacje przekazywane zbyt szybko lub zbyt wolno, wrażenia sensoryczne, które trudno zrozumieć, wymóg skupienia przez czas przekraczający możliwości danej osoby. Dziecko, które ma kłopoty w tym obszarze zazwyczaj doświadcza nadmiernego stresu także w wymiarze biologicznym i emocjonalnym. Skupienie się na tych obszarach pomaga zmniejszyć stres i uwolnić więcej energii na potrzeby zadań poznawczych.

Obszar społeczny

Sfera ta związana jest ze zdolnością do dostosowywania zachowania i myślenia do sytuacji społecznych. Obszar ten obejmuje inteligencje społeczną, umiejętność nawiązywania i podtrzymywania relacji oraz zdolność uczenia się i wykorzystywania zachowań akceptowalnych społecznie. Stresory w obszarze społecznym to między innymi: trudne lub niezrozumiałe sytuacje, konflikty interpersonalne, bycie ofiarą lub świadkiem aktu przemocy oraz konflikty w grupie wynikające z niezrozumienia wpływu własnych działań i wypowiedzi na inne osoby. Dziecko z właściwym poziomem samoregulacji w tym obszarze potrafi wychwytywać sygnały społeczne, a także zrozumieć je i właściwie na nie zareagować; umie na przemian mówić i słuchać podczas rozmowy oraz rozumie, w jaki sposób emocje wpływają na zachowanie innych.

Obszar prospołeczny

Kategoria ta obejmuje cechy takie jak empatia i bezinteresowność, zinternalizowane normy i wartości, zaangażowanie w pracę grupy, odpowiedzialność społeczna oraz zdolność do stawiania potrzeb innych i wyższego celu ponad swoimi własnymi. Obszar prospołeczny obejmuje także pewne aspekty rozwoju człowieka w kategoriach duchowych, estetycznych, intelektualnych i ogólnoludzkich. Stresory w tym obszarze to między innymi: konieczność radzenia sobie z silnymi emocjami innych ludzi, konieczność rezygnacji z własnych potrzeb, konflikt celów lub wartości, poczucie niesprawiedliwości i poczucie winy. Dziecko z właściwym poziomem samoregulacji posiada umiejętność płynnego przechodzenia od skupienia na sobie do koncentracji na innych.

5 kroków Self -Reg

Dr Stuart Shanker przedstawił 5 kroków Self-Reg, tak aby rodzice mogli nauczyć się, w jaki sposób pomóc swoim dzieciom w umiejętnym stosowaniu samoregulacji. Dzięki tym 5 krokom możemy nauczyć się odczytywania sygnałów dawanych przez dziecko i zrozumieć znaczenie jego zachowań, dowiedzieć się, jak identyfikować i redukować stresory oraz angażować dzieci w proces zdobywania samoświadomości, zamiast próbować tłumić lub kontrolować myśli, uczucia i czyny. Za sprawą tej metody pomożecie też dzieciom doświadczyć, jak to jest odczuwać spokój, w jaki sposób dotrzeć do tego stanu lub go stworzyć, kiedy tego potrzebują.

Odczytaj sygnały i przeformułuj zachowanie.

Zauważ, że osoba zachowująca się źle nie jest z natury zła, lecz jest w danej chwili przeciążona stresem. Kwestia oceny sytuacji i uznania, że ma się do czynienia z "zachowaniem pod wpływem stresu", a nie z "niewłaściwym zachowaniem", pozwala odpowiednio dostosować swoje zachowania w roli rodzica. Pamiętać przy tym trzeba, że metoda samoregulacji oparta jest na partnerstwie i relacji obustronnej.

Zidentyfikuj stresory

Szukaj schematów i źródeł biorąc pod uwagę wszystkie pięć obszarów stresu. Kiedy nasze dziecko zachowuje się w sposób, który nas martwi albo nawet irytuje, musimy zadać sobie pytanie: co jest źródłem stresu, który wywołuje to zachowanie? Identyfikując stresory, możesz zacząć od tego, że sam nie staniesz się stresorem oraz poszukasz schematów w zachowaniu twojego dziecka.

Zredukuj stresory

Redukcja stresu to regulacja natężenia stresorów a nawet całkowita eliminacja stresora z naszego otoczenia, to takie czynności, jak np. zmniejszenie hałasu, gdy dziecko jest wrażliwe na dźwięk, wymiana krzesełka dziecku wrażliwemu na twarde powierzchnie, wybieranie miejsc mając na względzie wrażliwość sensoryczną dziecka. Należy także wciąć pod uwagę fakt, iż wrażliwość dziecka na dany stresor jest zmienna i wpływa na nią ogólny poziom stresu. Obniżenie "podstawowego poziomu stresu" dziecka prowadzi do redukcji zużycia energii i zwiększenia rezerwy energii potrzebnej do radzenia sobie z konkretnymi stresorami. Gdy widzimy, że dziecko jest zdenerwowane czymś, co pogodnie tolerowało w ubiegłym tygodniu, mamy tendencję do osądzania go jako kapryśnego, chociaż tym, co naprawdę się zmieniło, jest jego podstawowy poziom stresu.

Uświadom sobie, kiedy jesteś zestresowany

Poświęć chwilę na refleksję i samoświadomość. Zasadniczy cel to świadomość przyczyn przeciążenia stresem, a nie tylko objawów. Konieczne jest również uświadomienie sobie, że tak samo jak u twojego dziecka, także u Ciebie prawdopodobieństwo wybuchu z powodu czegoś, co ono mówi lub robi, jest większe, kiedy jesteś w stanie o niskim poziomie energii/wysokim poziomie pobudzenia, niż wtedy, kiedy jesteś spokojny i zrelaksowany. Pomocne w nauce osiągania spokoju będą wszelkie ćwiczenia uważności, tak aby być spokojnym i czerpać przyjemność z bycia spokojnym. O tym jak ćwiczyć uważność możesz dowiedzieć się z naszego artykułu na blogu.

Zorientuj się, co pomaga Ci się uspokoić, odpocząć i odnowić zasoby energii

Na koniec potrzebna nam strategia, która zmniejsza napięcie i pomaga nam odzyskać energię, uspokoić się, odpocząć. Nie ma tu uniwersalnego rozwiązania, Self-reg jest bowiem całkowicie indywidualną ścieżką. To, co dla jednego jest uspokajające, na kogoś innego może działać w odmienny sposób. Jest to być może najtrudniejszy, ale też najprzyjemniejszy aspekt pracy w Self-Reg - dla Ciebie i Twojego dziecka. Spokojne dziecko jest zrelaksowane, świadome tego, co dzieje się w jego wnętrzu i wokół niego. Pamiętaj, że to co relaksuje Ciebie, może nie działać na twoje dziecko.

Prawdziwa moc Self-Reg

Koncepcja metody dr Stuarta Shankera uświadamia rodzicom, że zachowanie dziecka stanowi ostatni element całego procesu, element, który widzimy, obserwujemy i oceniamy. Tymczasem, należy sięgnąć głębiej. Do tego zachęca nas „selfregowe” podejście. Mamy dobić się do przyczyn zachowania, za którym stoją emocje powstałe na skutek działania określonego bodźca. Bez natychmiastowego oceniania, szufladkowania – budując przy tym głębszą relację.

Dr Stuart Shenker w swojej książce „Self-Reg, Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości”, w świetny sposób, podając trafne przykłady, opisuje całą koncepcję, proces samoregulacji i sposoby pomocy dziecku w rozwoju tej umiejętności. Według autora:

Self-Reg pokaże Ci, gdzie masz stać – jak patrzeć na zachowanie dziecka z właściwej perspektywy, reagować na jego potrzeby i pomagać mu w radzeniu sobie z sytuacją. Metoda ta wzmacnia więzi. Dlatego naprawdę warto nauczyć siebie oraz swoje dziecko wykorzystywać ją w codzienności.

Autor artykułu: Justyna Kukułka 

Koszyk

Twój koszyk jest pusty.

Dokonaj swoich pierwszych zakupów

Cena zestawu: %bundleSum%
Anuluj